धातुमूर्तिइ आसन व ज्वँसा (आयुध)

धातु मूर्तिकलाय् थीथी द्यःपिनिगु मूर्ति दयेकीबलय् परम्परागत शास्त्रीय पद्धतिइ धार्मिक पृष्ठभूमिया मान्यता व सिद्धान्तकथं द्यः दयेकेगु याइ । द्यःतय्गु थःथःगु स्वरुप म्हसीकाकथं ल्हातय् ज्वँसा (आयुध) दइ । ल्हातय् दुगु ज्वँसाकथं नं मूर्तियात म्हसीकेगु याइ । गथेकि शंख, चक्र, गदा व पद्म बिष्णुया ज्वँसा खः, अले थ्व हे विष्णुया म्हसीका खः । अथे हे महाद्यःया म्हसीका कथंया ज्वँसा धयागु डमरु, त्रिशुल व पाश ख ।
ब्रम्हाया ज्वँसा सपूm, सरस्वतिया वीणा व सपूm, गणेशया अंंकुश जुइ । नापं मिसाद्यःपिंके धाःसा खड्ग आदि ज्वँसा दयाच्वनी । आयुध वा ज्वँसा थीथी देवीदेवतायाके जक मखु धातुया सालिक दयेकेज्याय् नं व्यक्तित्वया हुबहु आकृति नापं योगदान कथंया ज्वँसा ज्वंकातःगु दइ । धातु मूर्तिकलाय् क्वय् न्ह्यथनाकथं ज्वँसाया वर्गीकरण यानातःगु दु ।
पद्म, पाश, अग्नि, चर्म, ध्वजा, हलो, खप्पर, पुस्तक, अक्षरमाला, वनमाला, कमण्डलु, कर्तृ, दर्पण, कल्पलता, कलश आदियात धातुया मूर्ति दयेकेबलय् मूर्तिया आकार प्रकार स्वयाः ज्वँसा दयेकाः स्वायेगु याइ । मूर्तिकलाय् धर्मशास्त्रकथं थीथी द्यःपिनिगु थःथःगु कथं ज्वँसा आसन व बाहानय् विराजमान जुइगु मान्यता दु ।

कावले
कावले यमुनाया बाहां खः । कावलेयात गयाच्वंगु अवस्थाय् यमुनायात न्ह्यब्वयेगु याइ ।

किसि
किसि इन्द्र व वया शक्ति इन्द्रायणीया बाहां खः । थुपिं देवीदेवतायात किसिइ विराजमान यानातयेगु याइ ।

खिचा
खिचा भैरवया बाहां खः । भैरवयात खिचा गयाच्वंगु अवस्थाय् न्ह्यब्वयेगु याइ ।
गदा
भगवान बिष्णुया प्यका ल्हाः मध्यय् क्वय्या देय्पागु ल्हाःया आयुध गदा खः । नापं हनुमान व भिमसेनया आयुध नं गदा खः ।

गरुड
गरुड बिष्णुया बाहां खः । गरुडयात गयाच्वंगु अवस्थाय् बिष्णुयात न्ह्यब्वयेगु याइ । थथे गरुडया म्हय् गयाच्वंम्ह बिष्णुयात गरुडासन बिष्णु धायेगु नं प्रचलन दु । अथे हे बिष्णुया मूर्तिया न्ह्यःने वा नापं नं गरुडया मूर्ति तयेगु प्रचलन दु । बिष्णुया शक्तिया रुपय् लक्ष्मीया बाहां धकाः नं गरुडयात हे कयातःगु दु ।

चक्र
भगवान विष्णुया आयुध चक्र खः । थ्व बिष्णुया प्यका ल्हाः मध्यय् जवगु ल्हाःया च्वलापतिंचाय् दइ ।

छुँ
छुँ गणेशया बाहां खः । गणेशयात छुँ गयाच्वंगु अवस्थाय् न्ह्यब्वयेगु याःसां गबलें नापं गबलें उखेथुखे जवंखवं दुगु अवस्थाय् नं न्ह्यब्वयेगु याइ ।

धनुष
रामया जव ल्हातिइ दइगु आयुध धनुष खः ।

नन्दी
शिवया बाहांकथं नन्दी कयातःगु दु । अथे खःसां नन्दी हे गयाच्वंगु शिवया प्रतिमा धाःसा गनं खनेमदु । अय्नं शिवालय न्ह्यःने नन्दीया मूर्ति दयेकाः तयेगु प्रचलन दु । शिवया आसनकथं पिरकाय् द्यःने धँुयागु
छ्यंगूया आसनय् च्वनाच्वंगु दइ ।
पलेस्वां
पलेस्वां आसनय् विराजमान सकतां देवीदेवतायागु अवस्थायात पद्मासन धाइ । बिष्णु, लक्ष्मी, बुद्ध, मञ्जुश्री व सरस्वति नापनापं मेमेपिं द्यःपिं नं पद्म (पलेस्वां) य् तयेगु याइ । पलेस्वांयात नं आसनया कथं कयातःगु दु । हाकनं थ्व हे पलेस्वां ल्हाःया ज्वँसाकथं नं कायेगु याइ ।

मकर
मकर वा गोही गंगाया बाहां खः । गंगायात मकर गयाच्वंगु अवस्थाय् न्ह्यब्वयेगु याइ । गंगा लःया प्रतीक जुयाः ल्वहंहितिइ नं मकरया मुखाकृति तयेगु चलन दु ।
मेय्
मेय् यमराजया बाहां खः । यमराजयात मेय् गयाच्वंगु अवस्थाय् न्ह्यब्वयेगु याइ ।

म्हय्खा
म्हय्खा शिवपुत्र कुमार (कार्तिकेय)या बाहां खः । कुमार (कार्तिकेय)यात म्हय्खा गयाच्वंगु अवस्थाय् न्ह्यब्वयेगु याइ । नापं बालकुमारीया बाहां नं म्हय्खा कथं कयातःगु दु ।

वाद्यवादन यन्त्र
शंख, वीणा, डमरु, मृदङ्गा, गं, बाँसुरी आदि ।

सिंह
सिंह दुर्गा, काली व महिषमर्दिनीया बाहां खः । बुद्धयात शाक्य सिंहकथं नं माने याइगु जुयाः बिहारया जवंखवं सिंहया मूर्ति तयेगु चलन नं दु । हरेक देगःया द्वारपालकथं नं सिंहया मूर्ति तयेगु चलन दु ।
हँय्
हँय् ब्रम्हा, सरस्वति व चन्द्रमाया बाहां धकाः नालातःगु दु । सरस्वति ब्रम्हाया शक्ति खः । अथे जुयाः निम्हेसियां बाहां हंस खःसा उमित गबलें हंस गयाच्वंगु अवस्थाय्, गबलें नापं उखेथुखे जवंखवं हंस दुगु अवस्थाय् न्ह्यब्वयातःगु दु । नापं चन्द्रमाया बाहां नं हंस खः । न्हय्म्ह हंसं सालातःगु रथय् चन्द्रमा विराजमान जुयाच्वनी ।

हातहतियार
चक्र, गदा, त्रिशुल, धनुष, अंकुस, खड्ग, परशु, शुल, वज्र, मूसल, खेटक आदि ।

त्रिशुल
शिवया जव ल्हातिइ दइगु आयुध त्रिशुल खः ।
मूर्तिया तिसा (आभूषण)
धातु मुर्तिकलाय् देवी देवतापिन्त अनेक प्रकारया आभूषणं छाय्पिया तःगु नं खंकेफइ । थथे देवी देवतातय्गु आभूषणय् परभा (प्रभामण्डल) थ्व तिसा मखु अथेसां नं देवीदेवता व प्रभावशाली जुजुपिनिगु प्रभावयात कलात्मक शैलीइ छ्यंया ल्यूने परभाः (प्रभामण्डल)कथं तयेगु याइ । नापं थीथी कथंया छ्यनय् पुइगु मुखः (मुकुट)यात विशेष अलंकृत, श्रृङ्गारित तिसाकथं कयातःगु दु । गुकी किकिटमुख, पञ्चमुख, जटामुख, रत्नमुख, त्रिमुख, करण्डमुख आदि खः । नापं शीर्ष आभूषणकथं शिर्षचक्र, दण्डक, चुरिका, गर्भक व लम्बन आदि दुथ्याका तःगु दु ।
अथे हे कर्ण कुण्डल न्हाय्पनय् तीगु तिसाकथं पुष्पकुण्डल, रत्नकुण्डल, पत्रकुण्डल, शंखकुण्डल व मकरकुण्डल दुथ्याका तःगु दु । यज्ञोपवित (जनै) कपाय् ऊन, छ्यंगू, रेशम, मुण्डमाला, नागयात दुथ्याका तःगु दु । नापं क्वखायेगु आभूषण वनमाला धकाः थीथी वनय् ह्वइगु स्वांयामा व वैजन्तीमा, तुल्सीमा व कौस्तुभमायात कयातःगु दु ।
लप्पाय् केयुर, नाडीइ बाला, पतिंचाय् अंगू,
तुतिइ कल्लि, छातिइ कुचवन्ध, जँय् कम्मरपेटी
श्रृङ्गारित तिसा खः । अथे हे वस्त्रय् बुद्ध मूर्तिया चीवर, शिवया बाघम्वर व मेमेपिं देवी, देवताया वस्त्रकथं शरीरया क्वय् चीगु वस्त्र धोति बाहेकं मेगु वस्त्र कयातःगु मदु ।