इखाछेँ बहाः इखाछेँ त्वालय् दु । थ्व बहाः क्वाःबहाःया मेगु मू कचाबहाः खः । थ्व बहालय् स्वतँ जाःगु देगलय् छतँ पलि यानाः क्वाःपाःदेगः छगः नीस्वनातःगु दु । थनया लीया मूलुखा कलात्मक ढंगं दयेकातःगु दु । जवंखवं निपाः याकःझ्याः छुनातःगु दु । मूलुखाया न्ह्यःने त्वाथःया जवंखवं ल्वहंया निम्ह सिंह तयातःगु दु । अथे हे मूलुखाया खव पाखे स्वंगः माणे दु । मू लुखाया फुसय् अक्षोभ्य मूल यानाः जवंखवं प्रज्ञापारमिता षडक्षरी लोकेश्वरया धातुया मूर्ति अंकित यानातःगु सिँया त्वलं छगू नं दु ।
देगःया न्हापांगु तल्लाय् दथुइ न्यापाः झ्याः दु । थनया चिपाःगु झ्याःच्वय् बज्रपाणी व रत्नपाणीया चांचिं नं च्वयातःगु दु । अथे हे न्यापाः झ्याःच्वय् पञ्चबुद्ध दथुइ तयाः जवय् तारा व नामसंगीति खवय् तारा व लोकेश्वरया मूर्ति चांचिं च्वयातःगु दु । थुकिं च्वय्या तल्लाय् दथुइ तपाःगु खुल्ला झ्याः व जवंखवं चिपाःगु खुल्ला झ्याः दु । दकलय् च्वय् आँय्पा पौ तयाः च्वय् चैत्य छगः दु । थुकिया नापं चैत्यया गजू छुनातःगु देगःचा छगः दयेकाः पुल थकयातःगु दु ।
थ्व बहालय् लिच्छवि पहःवःगु चैत्य छगः, अशोक चैत्य छगः व धर्मधातु मण्डल छगः स्वनातःगु दु । थनया देगः नापं च्वंगु भाग दिगीया रुपय् छ्यलातःगु दु । थनया कचाबहा (आन बहाचा) लय् च्वंगु ने.सं. ५३५ यागु ताम्रपत्रय् इखाछेँया बज्राचार्यं आल्को हिति जिर्णोद्धार याःगु खँ उल्लेख जुयाच्वंगु दु । अथे हे इखाछेँ देगःया खवय् ने.सं. ८२९ या ताम्रपत्र छगू नं तानातःगु दु ।
थन झिम्ह आजु जुइमाःगु परम्परा दु । थन संघया बज्राचार्य व शाक्य यानाः जम्मा १२९ दुजः दु । अथे हे थन क्वाःबहाःया झिम्ह स्थविर आजुपिनिगु उपस्थितिइ संमस्तय्त बन्दे लुइगु, थपाः त्वायेगु, चक्रेश्वर लुइगु याना वयाच्वंगु दु धाःसा थकालि कथं द्यःपाः च्वनेगु व सम्बन्धित मेमेगु दक्व ज्या याना वयाच्वंगु दु ।
नागबहालं आल्को हिति वनेगु लँपुइ इखाछेँ बही दु । यलया मूबही मध्ये छगू खः । थ्व त्वालय् निगू बही दु – पिन्तुबही व दुन्तुबही । थ्व निगू बही थवं थवय् थितुंथीक दयेकातःगु दु अले निगूयातं इखाछेँ बही हे धाइ । पिन्तुबही (गोपिचन्द्र मिश्र संस्कारित गोपिचन्द्र महाविहार) ।
थ्व बहीया मूलुखा दुने अंगलय् महाकाल व हनुमानया मूर्ति दु । दुने प्यखेरं फःथकयातःगु दु । बहीद्यःया लुखाय् वनेगु त्वाथः जःखः सिंह तयातःगु दु । लुखाया न्ह्यःने छखे पद्मपाणी लोकेश्वर व मेखे गं तयातःगु दु । कलात्मक लुखाया दुने गन्धकुटीइ अक्षोभ्य बुद्ध दु । वयां च्वय् बार्दलि पिकयातःगु दु अले छचाःखेरं थथे हे बार्दलि दु । बही देगःया च्वय् गजू सहितगु देगःचा दयेकातःगु दु । बहीया दुने अशोक चैत्य व चिनालय चैत्य अले धर्मधातुमण्डल तयातःगु दु । थ्व बहीया निर्माता गोपिचन्द्र मिश्र सुनयश्री मिश्र ब्राम्हणया अनुयायी जुयाच्वन । व कपिलवस्तुं थन वयाः स्वयम्भू दर्शन यानाः थन हे च्वनाछ्वत धइगु न्यनेदु ।
थनया बहिलिइ मूद्यःया च्वसं चक्रसम्बर व वज्रकील द्यः दुगु आगंक्वथा दु । थन भारतीय विद्वानं १२दँ तक ध्यान च्वनाः वज्रकील द्यः पलिस्था यानाथकल धइगु खँ दु । थनया पञ्चस्थविर आजुपिनिगु नायकत्वय् थन बन्दे लुइगु, नायः लुइगु, थपाः त्वयेगु आदि धार्मिक ज्याझ्वः न्ह्यानाच्वंगु दु । अथे हे दुजःपिन्सं द्यःपाः फयाः द्यः खेचायेकाः नित्यपुजा यायेगु, आरती यायेगु, स्तोत्रादि ब्वनेगु यानावयाच्वंगु दु । थन सर्वसंघय् ३२म्ह दुजः दु ।
थन दँय्दसं कृष्णपक्षया दशमीकुन्हु आजुपिं मुनाः आगमय् दशमी पुजा न्ह्याकी, अथे हे दँय्दसं यम्बहाःया गुरुजुपिं बिज्याकाः प्रज्ञापारमिता पाठ याकेगु चलन दु । थन दछियंक वैशाखशुक्ल चतुर्थीकुन्हु देपूजा, गुंपुन्हिनिसें भाद्रकृष्ण द्वितीयातक तग्वः जाकि ब्वयेगु, श्रावणकृष्ण आमाइकन्हु लुँचि थाय् पुजा, भाद्रकृष्ण अष्टमीकुन्हु सोह्रश्राद्ध, कतिंपुन्हिकुन्हु चैत्य बुसाधं, आश्विनशुक्ल नवमी व दशमीकुन्हु आगंपुजा, पौषकृष्ण दशमी व एकादशीकुन्हु दिशी पुजा अले चैत्रकृष्ण दशमीकुन्हु दौपूजा जुयाच्वंगु दु । गुंलाबलय् थन गुंपुन्हिनिसें भाद्रकृष्ण द्वितीयातक स्वन्हुयंक तग्वः जाकि व चिग्वः जाकि ब्वयेगु यानावयाच्वंगु दु ।
इखुंचिया स्वँनांगु सफू भाजु तेजप्रकाशं च्वयादीगु मचाबाखं सफू खः । प्रतिभारश्मी प्रकाशन शोणिपुर चुनिख्यः येँ पाखें पिदंगु तर पिथना साल तयामतःगु थ्व सफुलिइ किपा सहित स्वपु बाखं – इखुंचिया स्वँ, माकःचा व जाः, व म्याँचा व भालु दुथ्यानाच्वंगु दु । थ्व सफूया मेगु विशेषता छपु बाखं क्वचायेवं अंग्रजीं उकिया अनुवाद नं बियातःगु दु । थथे बाखंया अनुवाद यानादीम्ह मय्जु अनिता श्रेष्ठ सौरभी खःसा किपा च्वमि स्वयम्बर हाङ खः । थ्व सफू मचाबाखंया सफू खया नं थ्व सफूया तातुना मचातय्त मनोरञ्जन प्रदान यायेगु जक मजुसे पशुपछिंयात माया यानाः पर्यावरण संरक्षणय् तिबः जुइगु शिक्षा बीगु नं जूगु दु ।
“English Nepal Bhasa Word Book” भाजु कमलरत्न तुलाधरं च्वयादीगु बःचाधंगु खँग्वः मुना खः । थुकिया निगूगु संस्करण भचा वृहत् रुपं ने.सं ११०९ य् पिदनसा लिपा परिमार्जित व परिस्कृत रुपय् ने.सं ११२३ खँग्व धुकूया रुपय् “English Nepal Bhasa Word Book” पिदन । थुकी २०००० खँग्वः दुथ्याःगु दुसा अंग्रेजी भाषाया प्रविष्टि, उकिया व्याकरर्णिक कोटी, नेपालभाषाया अर्थ दुथ्यानाच्वंगु दु। थुलि बाहेक थुकी थेजारस नं दुथ्याकातःगु दु ।
स्वनिगःया प्यम्ह नारायणद्यः मध्ये छम्ह नारायण इचंगु नारायणद्यःया जवय् कुंचाय् महालक्ष्मीद्यः बिज्यानाच्वंगु दु । गोपालराज वंशावलीइ लिच्छविकालीन जुजु हरिदत्त वर्मां विक्रम संवत्या प्यंगू शदीपाखे, प्यंगू धामया प्रतीक प्यम्ह नारायणद्यः दयेकाः कात्तिक लछि मेला हनेगु झ्वलय् विजय प्राप्तीया कामना यानाः इचंगु नारायणद्यः दयेकाः माहेश्वरी देवी थापना यात धकाः च्वयातःगु दु । थ्व हे माहेश्वरीयात महालक्ष्मी धाइ ।
दँय्दसं चिल्लागा चःह्रे व आमाइकुन्हु महालक्ष्मी द्यःया जात्रा याइ । चिल्लागा चःह्रे अर्थात् पाहांचःह्रेकुन्हु छेँछेँय् बँथिलाः नीसी यायेवं ध्वाखा लिक्कसं च्वंगु द्यःछें गणेद्यः व महालक्ष्मीद्यः पितहयाः महालक्ष्मीयात पीगमय् व गनेद्यः लिगं न्ह्यःने देगलय् स्वनी । पाहांचःह्रे नखः जूगुलिं छेँखापतिकं द्यःयात पुज्याइ । सँन्याःकाःई जुइवं पीगंद्यःया न्ह्यःने सिँग्वं च्याकी । थःगु दशा फाला वनेमा, मनया इच्छा पूवनेमा धकाः देशया जःखः च्वंगु फल्चाय् म्हय् मत तयाः चच्छि चा च्वनी । चिल्लागा आमाइकुन्हु मू जात्रा जूगुलिं छँेखापतिं द्यः पुज्यानाः भोग बी । बान्हि बीवं गुथि पाःलाःपाखें द्यः पुज्यानाः भोग बी । महालक्ष्मीद्यःयात पीगमं खतय् बिज्याकी । गणेद्यःयात मेगु खतय् बिज्याकी । द्यः क्वबुइपिंसं लाकां न्ह्याये मज्यू धाइ । द्यःयात बसा लायाः हइ । सिन्हःयाः धकाः नारायण द्यःयाथाय् द्यःयात व थवंथवय् अबिर छ्वाकाः जात्रा याइ । द्यःया न्ह्यः न्ह्यः नाय्खिं, धिमे व दाफा बाजं थानाः रामकोट, भीमढुङ्गा, टौफिकल, चिसापानी व हल्च्वया आकाश भैरवयाथाय् जात्रा यानाः पुजा फइ । लित हयाः द्यःध्वाखा लिक्कसं दिकेवं नारायणद्यःया द्यःपाःलाःनं महालक्ष्मी व गणेद्यःयात पुज्याइ । द्यःपिंत लसकुस यानाः द्यःछेँय् दुकायेवं जात्रा क्वचाइ । थुकुन्हु इचंगुइ च्वंपिंसं थः म्ह्याय्मस्त व पासापिंत पाहांचःह्रे जात्राया नखत्या सःती ।
इचँगु स्वनिगःया छगू पुलांगु बस्ती खः । थ्व थाय् येँ जिल्लां यंकुलि (उत्तर–पश्चिम) दिशापाखे लाः । इचँगुया वता (पूर्व) य् स्वयम्भू, यःता (पश्चिम) य् रामकोट व भीमढुङ्गा, वन्ता (उत्तर) य् गोलढुङ्गा व धादिङ लाःसा इता (दक्षिण) य् सीतापाइला लाः । प्राचीनकालय् जुजु हरिदत्त वर्मां स्वनिगःया प्यंगू कुनय् पलिस्था याःपिं प्यम्ह नारायण द्यः (शिखर नारायण) पिं मध्ये छम्ह थ्व थासय् पलिस्था यानातःगु दु । थनयाम्ह नारायण द्यःयात इचँगु नारायण धाइसा थ्वहे द्यःया नामं थ्व थाय्या नां च्वंवंगु खः । थन लिच्छविकालय् संवत् १९४ दँय् चन्द्रेश्वर शिवलिङ्ग पलिस्था यानातगु अभिलेख दु । अथेहे, ‘श्रीहरिदत्तभूपतिकृतन्ननराय …’ च्वयातःगु मेगु अभिलेख नं लुयावःगु दु । लिच्छविकालया थुपिं निगू अभिलेखं थ्व थाय् प्राचीनकालंनिसें विकास जुया वःगु सीदु । अथे जूसां उबले थ्व थाय्या नां छु खः धइगु धाःसा सीमदु । थन लुयावःगु मध्यकालया न्हापांगु ऐतिहासिक स्रोत ने.सं. ३१५ दँय् तयाथकूगु विजयकामदेवयागु अभिलेख खः । उगु अभिलेखय् नं नारायणद्यःयागु हे खँ न्ह्यथना तःगु दु । उत्तरमध्यकालय् थ्व थाय्यात स्पष्टकथं इचँगु धयातःगु दु । कान्तिपुर राज्यया जुजु नृपेन्द्र मल्लया अभिलेखय इचँगुइ च्वंपिं धकाः मनूतय्गु नां च्वया तःगु दु । आधुनिककालय् प्रतापसिंह शाहं वि.सं. १८३३ दँय् च्वया तःगु छगू लालमोहरय् नं इचँगु हे धयातःगु खः । थ्व नां नेवाः भासं व्यवहारय् वःगु धाइ । ‘इचँ’ व ‘गु’ थुपिं निगू खँग्वः स्वाना इचँगु जूगु दु । थ्व उच्च थासय् च्वंगु गुँँइ यक्व बुया वइगु थाय् खः । उकिं थ्व थाय्यात इकँगुँ धायेगु यात । वहे नां अपभ्रंश जुयाः लिपा इचँगु धायेगु यात । थौंकन्हय् राजनैतिक दृष्टिकोणं नागार्जुन नगरपालिका दुने दुथ्याका तःगु इचँगु बस्तीया त्वाः चिसापानी, ढोलङ्गे, सत्तल, सारौंडाँडा, बद्रीडाँडा, आकाशभैरव, गैरीगाँ, तीनघरे, दुईधारा, तीनधारा, सिलनडोल, एकलटार, रानीवन, एराहिटी, मगरबस्ती आदि खः । थ्व बस्ती छगू नांजाःगु धार्मिक तीर्थस्थल खः । थन इचँगु नारायण बाहेक महालक्ष्मीद्यः, गणेद्यः, बुद्धया नं देगः दु । थाय्थासय् बौद्ध गुम्बा दु । थन दँय्दसं चिल्लागा (चैत्र कृष्ण) आमै कुन्हु महालक्ष्मीद्यः व गणेद्यःयात खतय् तयाः जात्रा याइ । नापं हरिवोधनी एकादशी कुन्हु नारांद्यःयाथाय् तःधंगु मेला जुइ ।
येँ देया दथुपुइँया छगू महत्वं जाःगु बज्रयानी विहारमध्ये इतुंबहाः नं छगू खः । लिच्छविकालीन थ्व विहारया लागा मेमेगु विहारसिबें तःकूगु व चकंगु खनेदु । झिंछगूगु शताब्दीपाखे थ्व विहारयात केशचन्द्र नांया मनुखं दयेकूगु जनमान्यता दु । वया छम्ह हे जक मचा(काय) ईमत्येवं मदुगु लुमंतिइ थ्व विहार दयेकाः बौद्धसंघयात दान याःगु धाइ । थ्व इलय् थन भाष्करदेव नांया थकुजुजुं शासन न्ह्याका वयाच्वंगु खः । उकिं थ्व विहारयात संस्कृतभासं भाष्करदेव संस्कारित केशचन्द्रकृत पारावत् महाविहार धयातःगु खः ।
इतुंबहाःयात पुलांगु अभिलेखय् याटुम्बहार, याटुम्ब बाहार धकाः न्ह्यथनातःगु खनेदु । आःतक लुयावःगु अभिलेखमध्ये जयस्थितिमल्लया पालय् च्वयातःगु गोपालराज वंशावलीया पृष्ठ ४१ य् वि.सं.१२९६ ज्येष्ठ शुक्ल अष्टमीया दिनय् यलया कीर्ति भारों कान्तिपुरया याटुम्ब बाहारया किल्ला चायेकल धयातल । थ्व ल्याखं इतुंबहाःया इतिहास थ्यंमथ्यं ८०० दँ जःखः खनेदु । इतुंबहाःया नां गुकथं च्वंवन धयागु स्पष्ट खनेमदु । तर बुंगःद्यःयात न्हवं याइबलय् स्नान याकीगु स्वघः लः ‘इतुं’ नांया तुँछिं कयायंकेमाः, उकिं थ्व शब्द वा नां तसकं पुलांगु अनुमान यायेछिं ।
ने.सं.४७८पाखेया छगू हस्तलिखित ग्रन्थय् भाष्करदेव संस्कारित केशचन्द्रकृत पारावत महाविहार धकाः स्पष्ट न्ह्यथनातःगु दु । अथेहे विद्धान्भाजु डेनियल राइटं ने.सं.२०० पाखे जुजु हरिसिंहदेवं विहार दयेकूगु धयातलसा स्वयम्भू पुराणय् १२ औं शताब्दीपाखे भाष्कर वर्माया शासनकालय् विहार दयेकूगु न्ह्यथनातःगु खनेदु । थ्व विहारया पूर्वय् भेडासिं(भ्याचाद्यः)÷वंघः, उत्तरय् किलागः÷न्यत, पश्चिमय् न्यत÷तमोगल्ली, दक्षिणय् चोखाछेँ गल्ली÷मखंगल्ली दु । विहारय् दुहां वनेगु लँपु उत्तर व दक्षिणपाखे खनेदु । तसकं चकंगु आयातकारया विहार दु । थ्वयात हे इतुंबहाः धयावल । तर दुने च्वंगु क्वाःपाःद्यः दुगु विहारयात केशचन्द्रकृत पारावत् महाविहार धयावल । विहार संघसदस्यपिंसं थ्व थाय्यात बाःदुने धाइ । तर ताहननि वा अन्य जातयापिंसं थ्व बहाःयात साबहाः धाइ ।
बहाःपिने अर्थात् आयातकार तःकूगु इतुंबहाःया दक्षिणपाखे विहारया आगंछेँ दु । आगंछेँ न्ह्यःनेसं तुयूगु चिभाः निगः दु । स्वतँजाःगु आगंछेँ,मातनय् पसुकाझ्याः,जवंखवं याकःझ्याः,वयां च्वय् बार्दली तयातःगु दु । दथुइलाक्क तग्वःगु चिभाः,वया न्ह्यःने पश्चिमया यौता लागाय् वंघल सीमा छमा व देगःत दु । विहारया उत्तरया इशान कोण व वायव्य कोण,पूर्वया वन्ता,दक्षिणया आग्नेय कोणय् देगःत पलिस्था यानातःगु दु । वंघल सीमाया चुलिंचु विहारया मू बहालय् दुहां वनेगु लुखा दुसापिनेसं तःधिकःपिं जवंखवं ल्वहंया सिंह पलिस्था यानातल । वया न्ह्यःनेसं मन्दःपाता छपाः नं तयातल । बहाःपिने थ्यंमथ्यं झिंनिगः तःग्वःचिग्वःगु चिभाः पलिस्था यानातःगु दु । स्थानीय भासं बहाःया तग्वःगु चिभाःलं च्वय् (उत्तरपाखे)यात बहाच्व, चिभालं क्वय्(दक्षिणपाखे)यात बहाःक्व धाइगु खनेदु ।
थ्व बहाःया क्वाःपाःद्यः पलिस्था यानातःगु केशचन्द्र पारावत् महाविहारया छचाःखेरं नितँ जाःया पलिंचिनाः छेँ दयेकातःगु दु । ल्वहँतं सियातःगु थ्व थासय् पूर्वाभिमुख अक्ष्योभ्य बुद्ध क्वाःपाःद्यः खः । जयस्थितिमल्लया महामन्त्री जयसिंह रामबद्र्धनया किजा महामन्त्री मदनरामबद्र्धनं थन दीपंकर बुद्धया मूर्ति पलिस्था याःगु खः । थ्वहे इलंनिसें इतुंबहालं सम्यक महादान याःगु अनुमान दु । थ्वयां लिपा ने.सं.७१४पाखे थ्वहे विहारया कायमचा गुडो चन्द्र शाक्यपाखें १२ दँया सम्यक न्यायेकेत हाकनं न्हूम्ह दीपंकरबुद्ध पलिस्था याःगु धयातल । ने.सं. ५०२या अभिलेखय् लगंबहाःया म्ह्याय्मचा जैत्रलक्ष्मी(जयतलक्ष्मी)पाखेंश्री आर्यताराया पलिस्था याःगु न्ह्यथनातःगु दु ।
बहाः दुने छचाःखेरं दातापिंसं थीथी इलय् थीथी द्यःपिनिगु त्वानाःसिँ दयेकाः देछायेगु; गं,सिंह दयेकाबिउगु अभिलेखं क्यनाच्वंगु खनेदु । क्वाःपाःद्यया चुलिंचु चैत्ययात छतँ जाःया देगःदुने तयातःगु दु । थ्व चैत्यया दक्षिणपाखे स्वयेमदु आगं दुसा उत्तरय् क्वय्या मातनय् बहिद्यः ब्वइगु थाय् दु । च्वय् भ्वय् यायेजिउगु ताःहाकःगु च्वत दु । दक्षिणलङ्गया क्वसं प्यंगू दिशाय् स्वया दनाबिज्याःपिं भगवानबुद्धया चिभाः दु । वयां क्वसं पिण्डगाः व ल्वहंया शंख छगः नं कियातःगु दु । तंमातंया चुलिंचू चिभाःछगः व मण्डःगाःत दु । थ्व विहारया चक्रेश्वर वा थाय्पाः लुइबलय् अभिषेक याइगु थाय् खः । क्वाःपाःद्यःया खवय्लाक्क तपाःगु ल्वहंया मण्डःपाः नं तयातःगु जुल ।
काय्गःननि
ससुननिं ताहाननि जुयाः न्यत पिचायेकेगु गल्लीं वनेबलय् काय्गःननि थ्यनी । थ्व ननियात अशोक विहार धाइ । थ्व विहारया इशान कोणय् छगः देगः दु । देगः दुने ल्वहंया बज्रधातुमूल चैत्य छगः न पलिस्था यानातःगु दु । नापसं चिभाः छगः व न्यतं दुहां वयेबलय् चुलिंचू मेगु छगः छुं हे रुप मदुगु ल्वहं ग्वाराया देगः दु । थ्व देगःयात न्यासिचाः अजिमा धाइ । थ्व द्यवं गल्लीं वःपिंत दयेका बियाः न्हिलीगु जूगुलिं मनूतय्सं ज्वनाः छ्यं क्वय् तुति च्वय् यानाः थुना बिउगु धाइ । थ्वयात जनबोलीं भक्कु नं धया वयाच्वंगु दु । हलचोकया सवभक्कुयात येँयाःबलय् छवाःन्यंक थन बिज्याका तइ । थनं हे जात्राबलय् दुहां पिहां बिज्याकीगु जूगुलिं काय्गःननियात दुइँबहाः नं धाइ ।
ताराननि
थ्व ताराननि इतुंबहाःया मध्यभागया पश्चिमपाखेया लुखाया चुलिंचू दु । थ्व ननिया श्री आर्यतारा मदनरामबद्र्धनया तिरीमय्जु लगं बहाःया शाक्यकुलया म्ह्याय्मचा जैत्रलक्ष्मी (जयतलक्ष्मीं) ने.सं. ५०२ पाखे पलिस्था याःगु खः । श्री आर्यताराया न्ह्यःने सत्वपूजा वा मेमेगु पूजा यायेत तपाःगु मन्दःपाः छपाः नं दु । देगःया जवपाखे ध्याकुनय् जलनागं न्यातकी पुजा याइगु तुंथि छगः नं दु । थ्व तुंथिइ विशेषकथं पुजा यायेमाः । नापं बुंगद्यःया न्हवं यायेत नं थनया लः यंकेमाः । थ्व ननियात आर्यतारा विहार नं धाइ । थन गुंलान्यंक बहिद्यः नं ब्वयेगु चलन दु ।
ताहाननि
थ्व बाकुननिं दुहां वनकी ताहाननि थ्यनी । केशचन्द्र पारावत् महाविहारया पश्चिमपाखे अर्थात् क्वाचपाल द्यःया थ्याक्क हे लिउने लाः । इतुंबहाः थें ताहाकःगु थ्व थासय् ज्यापु जातिया बाहुल्यता दु । तसकं ताःहाकःगु ननि जूगुलिं ताहाननि धयावल । अझ ला थ्व ननिया नां राजमतिया म्येँ यानाः झन् प्रख्यात जूगु खनेदु । थन पूर्वपाखेया पःखाः क्वय् पश्चिम स्वयाच्वंम्ह ससुद्यः छम्ह पलिस्था यानातःगु दु ।
बाकुननि
थ्व ननि केशचन्द्र पारावत् महाविहारया दक्षिणपाखे लाः । चोखाछेँ गल्लीं इतुंबहालय् दुहां वयेवं छखा छेँ नापसं खवया गल्लीं दुहां वनेवं बाकुननि वइ । थन छतँ जाःगु देगः दुने ल्वहंया बज्रधातुमूल चैत्य पलिस्था यानातःगु दु । थ्व थाय् इतुंबहाःया क्वय् लाःगुलिं ‘बहाःक्वः ननि’ धाधां अप्रभंश जुयाः बाकुननि जूवंगु खः । थ्व थाय्यात कुटुँननि,कुटुम विहार वा धर्मधातु विहार नं धाः ।
ससुननि
किलागलं इतुंबहालय् दुहां वयेवं जवपाखेया चुकयात ससुननि धाइ । थन देगलय् मञ्जुश्री पलिस्था यानातःगु दु । मञ्जुश्री व ससुद्यःया ज्या अज्ञानीपिंत ज्ञां बिइगु खःसां धार्मिक ल्याखं थुपिं निम्हं छम्ह बौद्ध व छम्ह हिन्दू द्यः जुल । उकिसनं थुपिं छम्ह मिजंम्ह द्यः खःसा मेम्ह मिसाम्ह खः । तर समाजय् मञ्जुश्रीयात मसिइकं मिसाम्ह ससुद्यःकथं हनावयाच्वन । थ्व ननियात मञ्जुश्री विहार नं धयातल ।
